Verkenning toekomstbestendige profielenstructuur beroepsgericht vmbo: kabinet wil flexibiliteit en regionale samenwerking versterken
Er wordt momenteel al op meerdere manieren gewerkt aan het versterken van het vmbo, maar dat lijkt niet voldoende te zijn om het vmbo toekomstbestendig te maken, aldus de staatssecretaris in de Kamerbrief die net voor de Kerstvakantie naar de Tweede Kamer is verstuurd. In de brief geeft de staatssecretaris, een tussenstand van de verkenning van de beroepsgerichte profielen in het beroepsgericht vmbo en de verkenning naar nut en noodzaak van een vijfjarig vmbo.
Brede oriëntatie voor leerlingen bemoeilijkt door beperkt beroepsgericht profielenaanbod
Uit de verkenning blijkt dat leerlingen met maar weinig beroepsgerichte profielen in aanraking komen op het vmbo. Zo biedt twee derde van de scholen maximaal drie van de tien mogelijke profielen aan en is er geen sprake van regionaal dekkend aanbod: soms wordt een profiel in een hele provincie niet aangeboden.
Leerlingen kiezen een vmbo-school meestal op basis van nabijheid of waar klasgenoten naartoe gaan. Nu blijkt dat twee derde van de vmbo-scholen maximaal drie profielen aanbiedt, komt de brede ontwikkeling van leerlingen onder druk te staan en maken veel leerlingen geen kennis met profielen die belangrijk kunnen zijn voor hun toekomst en de arbeidsmarkt, zo valt te lezen in de kamerbrief.
Meer flexibiliteit beroepsgericht programma geeft ruimte
Het beperkte profielenaanbod in het vmbo komt voort uit financiële en organisatorische beperkingen. Voor veel scholen is het simpelweg te duur om een breed aanbod van profielen aan te bieden. Profielen die duurder zijn om aan te bieden of minder leerlingen trekken, zijn voor scholen moeilijk in stand te houden. Dit wordt versterkt door de al langer lopende trend van leerlingendaling in het voortgezet onderwijs - een trend die zich volgens het ministerie naar verwachting de komende vijftien jaar voortzet. Het tekort aan (bevoegde) docenten voor de beroepsgerichte vakken verergert deze problemen. Doordat elke school een eigen afweging maakt en er geen centrale sturing is op het profielenaanbod, zijn er grote verschillen ontstaan in de oriëntatiemogelijkheden voor leerlingen.
Omdat een structurele herziening van de profielenstructuur tijd kost terwijl de huidige opzet steeds meer knelt, krijgen enkele vmbo-scholen nu al ruimte om binnen vastgestelde kaders te werken met een flexibeler, modulair beroepsgericht programma. Dit gebeurt nu bijvoorbeeld al binnen het experiment PIE/BWI in het vmbo. Deze aanpak biedt scholen meer organisatorische en inhoudelijke ruimte en vergroot de motivatie van leerlingen. De eerste ervaringen zijn positief. Daarnaast wordt verkend hoe ook meer flexibiliteit kan worden aangebracht in de inhoud en afnamemomenten van het cspe.
Structurele aanpassingen zijn nodig, maar brengen dilemma’s mee
De tussenstand van de verkenning die het ministerie heeft uitgevoerd benadrukt de urgentie van vernieuwing van het vmbo. De schoolkeuze in groep 8 mag niet bepalend zijn voor de oriëntatiemogelijkheden van leerlingen; het vmbo moet een brede basis bieden waarin leerlingen zich breed kunnen oriënteren en vervolgens kunnen verdiepen. Dit is essentieel voor een weloverwogen keuze voor vervolgonderwijs, zeker omdat leerlingen na het vmbo alle richtingen in het mbo kunnen kiezen.
Op basis van de verkenning ziet het ministerie twee hoofdrichtingen die noodzakelijk zijn: een vernieuwde inhoudelijke basis en bijbehorende profielenstructuur die brede oriëntatie en gerichte verdieping mogelijk maakt, én versterkte regionale samenwerking tussen vmbo, mbo en arbeidsmarkt. Individuele scholen kunnen niet alles zelf aanbieden; samenwerking is nodig om een passend en toekomstgericht aanbod te realiseren. De komende jaren staat daarom de inhoudelijke en structurele vernieuwing van het beroepsgerichte programma centraal, met als belangrijkste uitdaging het onderwijs thuisnabij, betaalbaar, organiseerbaar en arbeidsmarktrelevant te houden, aldus het ministerie.
De staatssecretaris benadrukt dat het doel is om vanaf 2030 met concrete aanpassingen te starten en dat nu de noodzakelijke stappen genomen moeten worden om dat mogelijk te maken. In de eerstvolgende fase (2026-2030) wordt daarom met ketenpartners, veldorganisaties en scholen gewerkt aan bovengenoemde vraagstukken over inhoudelijke aanpassingen in het curriculum en meer regionale samenwerking, zodat na 2030 kan worden gestart met het beproeven van nieuwe programma’s en cyclisch onderhoud daarvan.
Buiten de verkenning, die zich richt op de beroepsgerichte profielen, wordt ook gewerkt aan andere randvoorwaarden voor een toekomstbestendig vmbo, zoals een passend bevoegdhedensysteem dat meebeweegt met het curriculum en een verdere versteviging en verbreding van de positieve resultaten die het programma Sterk Techniekonderwijs hebben opgeleverd.
Vijfjarig vmbo
Op verzoek van de Tweede Kamer is onderzocht of invoering van een vijfjarig vmbo wenselijk is. De conclusie is dat er onvoldoende wetenschappelijk bewijs is om een extra leerjaar als generieke maatregel in te voeren. Het invoeren van een generieke vijfjarige vmbo-opleiding is een kostbare en ingrijpende maatregel, zo schetst de staatssecretaris. Afhankelijk van de gekozen variant kost de maatregel 850 tot 900 miljoen per jaar. Daarnaast moeten er voldoende leraren en voldoende lokalen zijn om een vijfde jaar onderwijs aan te kunnen bieden en moet er voldoende geld zijn voor de extra structurele kosten die een extra jaar met zich meebrengt.
Uit het onderzoek blijkt dat er onvoldoende wetenschappelijk bewijs is dat een verlenging van het vmbo-onderwijs van vier naar vijf jaar leidt tot de beoogde effecten van hogere leeropbrengsten, het inlopen van achterstand in basisvaardigheden, het tegengaan van kansenongelijkheid of minder uitval in het mbo. De onderzoekers constateerden dat enkel meer tijd bieden niet voldoende is. Er zijn aanvullende interventies nodig om deze doelen te bereiken.
Scholen beschikken nu al over diverse mogelijkheden voor maatwerk, met name binnen de basisberoepsgerichte leerweg, zoals leerwerktrajecten, leerwegondersteunend onderwijs en flexibele vormen van examinering en roostering. Tegelijkertijd signaleren vmbo-scholen in stedelijke regio’s dat deze maatwerkmogelijkheden onvoldoende zijn voor een groeiende groep leerlingen die door sociaaleconomische en maatschappelijke problematiek niet aan leren toekomt. Dit geldt met name voor leerlingen in de basisberoepsgerichte leerweg. Scholen geven aan dat aanvullende ondersteuning nodig is. In het verleden kende het vmbo de mogelijkheid om leerlingen op individuele basis langer over de opleiding te laten doen door toestemming aan de Inspectie te vragen voor een extra leerjaar. Een volgend kabinet moet bepalen of voor bepaalde groepen jongeren een verlengd vmbo mogelijk gemaakt wordt, zo stelt de staatssecretaris.
Standpunt VO-raad
Het vmbo zit complex in elkaar. Er is een wens om het vmbo op een meer eenvoudige en logische manier in te delen. Dat kan door kritisch te kijken naar de leerwegen binnen het vmbo, zoals bijvoorbeeld eerder gedaan werd in ‘de nieuwe leerweg’. De gemengde en theoretische leerweg zouden per 1 augustus 2024 worden samengevoegd tot één nieuwe leerweg. Dit traject is niet doorgezet, maar de onderliggende discussie over de leerwegen is echter nog steeds aanwezig.
Daarnaast kan vereenvoudiging bereikt worden door kritisch te kijken naar de profielenstructuur en programma’s. Het herstructureren van de profielen en beroepsgerichte programma’s in de bovenbouw van het vmbo maakt het onderwijs overzichtelijker en beter uitvoerbaar. Het voorkomt versnippering (te kleine klassen), waardoor scholen efficiënter kunnen organiseren en personeel beter kunnen inzetten. En belangrijk: het kan eraan bijdragen dat leerlingen zich breed kunnen oriënteren.
De VO-raad komt later deze maand met een themarapportage over het vmbo.
Tes Schmeink
Beleidsadviseur toetsing en examinering, vmbo en lees- en taalonderwijs
tesschmeink@vo-raad.nl
Staatssecretaris deelt tussenstand en onderzoeksresultaten vmbo en beroepsonderwijs
De afgelopen maanden verschenen er verschillende onderzoeksrapporten over het vmbo en beroepsonderwijs. Staatssecretaris Becking deelt deze rapporten als voorbereiding op de verkenningsbrief die later dit jaar wordt verstuurd naar de…
Vmbo
De grote behoefte aan goede vakmensen, alsook het streven om het beste uit leerlingen te halen, vragen om een sterk vmbo. Zowel door de vo-sector als politiek zijn en worden…
