‘Wij willen de héle ontwikkeling toetsen’
Vrijeschool Parkstad ziet het schoolexamen als dé kans om de visie van de school tot uitdrukking te laten komen in de afsluiting van het onderwijs. “Heeft een leerling zich als heel mens ontwikkeld? Dat toets je niet in een centraal examen.”
Op Vrijeschool Parkstad in Heerlen wordt het steeds gebruikelijker dat vakken een gezamenlijk project onderdeel maken van het schoolexamen. Havoleerling Loes Käller (17) is daar heel enthousiast over. “Voor mij is het in projecten makkelijker om te laten zien wat ik weet en wat ik kan. Aan een project kun je over een langere periode net zoveel tijd en aandacht besteden als je wilt. Het resultaat hangt niet af van één enkel toetsmoment. Ook begin ik voor mijn gevoel door dit soort projecten beter voorbereid aan mijn hbo-opleiding: op de hogeschool waar ik naartoe wil, werken ze ook projectmatig.”
Vakoverstijgende schoolexamenprojecten
Een voorbeeld van zo’n vakoverstijgend schoolexamenproject is ‘Duurzaam Wahlwiller’. Aan dit scienceproject doen biologie, scheikunde, natuurkunde, aardrijkskunde, maatschappijleer, nlt, o&o, en het praktijkgerichte vak op de havo mee. Leerlingen met een of meer van deze vakken in hun pakket gaan in het project op zoek naar manieren waarop het Limburgse kerkdorp Wahlwiller zou kunnen verduurzamen. Zo bedacht Loes, die voor het profiel natuur & gezondheid heeft gekozen, met haar groepje een plan om de lucht- en bodemkwaliteit te verbeteren door het voor bewoners aantrekkelijker te maken om elektrisch te gaan rijden. Hun oplossing: plaats op openbare parkeerplaatsen extra laadpalen, die je van energie laat voorzien door een windmolenmuur.
Samen en individueel
Voor ‘Duurzaam Wahlwiller’ formuleren de leerlingen in groepjes een probleemstelling en werken daarvoor een oplossing uit in een 3D-maquette en een presentatie. Daarnaast doen ze individueel onderzoek voor de vakken die zij in hun pakket hebben. Zo deed Loes in Wahlwiller onderzoek naar de pH-waarde van de bodem voor het vak scheikunde en naar de biodiversiteit voor het vak biologie. Voor dat onderzoek krijgen ze een cijfer van de examendocenten van de betreffende vakken. Ook het proces wordt beoordeeld, als onderdeel van een groot portfolio met daarin de vakken biologie, natuurkunde, scheikunde, nlt, o&o, maatschappijleer en het praktijkgerichte vak van de havo.
"Ons ideaal is dat leerlingen zich als heel mens ontwikkelen. Dan wil je ook de héle ontwikkeling van de leerling toetsen"
Hoofd, hart, handen
De brede opzet van ‘Duurzaam Wahlwiller’ past goed bij de onderwijsvisie van Vrijeschool Parkstad, zegt docentcoach bovenbouw en biologiedocent Heike Conrad. “Vrijeschoolonderwijs is hoofd-, hart- en handenonderwijs. Ons ideaal is dat leerlingen zich als heel mens ontwikkelen. Dan wil je ook de héle ontwikkeling van de leerling toetsen, niet alleen kennis. In het schoolexamen kan dat.”
Loes vindt dat prettig: “Ik ben sterk in het schrijven van verslagen. Toetsen maken daarentegen vind ik lastig. Het idee dat er zoveel afhangt van één momentopname, bezorgt me stress. Laat mij maar liever een project doen!”
Werk thematisch
Een projectmatige invulling van het schoolexamen ligt op Vrijeschool Parkstad voor de hand omdat thematisch werken hier als rode draad door het onderwijs loopt. Elk leerjaar heeft een thema: in vwo 6 is dat bijvoorbeeld ‘ik zie rond in de wereld’. Dat jaarthema wordt uitgewerkt in kleinere kwartaalthema’s waar leerlingen in periodes van drie weken en in vaklessen aan werken. Vakdocenten schrijven hun leerstof grotendeels zelf en ‘hangen deze in het thema’ voor zover het vak en de stof zich daartoe lenen. Daarbij hebben ze veel vrijheid, zegt Heike, die de vormgeving van het onderwijs in de bovenbouw begeleidt. “In het vrijeschoolonderwijs is het belangrijk dat je als docent een eigen kleur geeft aan het onderwijs. Je laat je persoonlijkheid terugkomen in je werk, anders kun je niet met passie lesgeven.”
Zorg voor sterke dragers
In lijn hiermee kunnen bovenbouwdocenten ook zelf kiezen of ze in hun PTA aanhaken bij andere vakken. Wel stimuleert Heike in haar rol van docentcoach voortdurend het gesprek hierover. Dat is meteen een tip voor andere scholen die een rijkere invulling aan hun schoolexamen willen geven, zegt Heike: zorg voor een paar sterke dragers. “Het is een groeiproces: je moet het idee loslaten dat je het in één keer perfect kunt neerzetten. Ik ben ooit begonnen met een project ‘Sport en voeding’ bij biologie; vervolgens sloot scheikunde zich aan en het jaar daarop wiskunde. Na drie jaar begon het project te lijken op wat ik voor ogen had, en inmiddels is het uitgemond in een nog veel breder scienceproject onder de titel ‘Sporten op Mars’. Maar we zijn wel zes jaar verder!”
"Het is een groeiproces: je moet het idee loslaten dat je zo’n project in één keer perfect kunt neerzetten"
Werk stap voor stap
‘Klaar’ is de invulling van het schoolexamen op Vrijeschool Parkstad allerminst. “Als school bestaan we pas tien jaar, alles is nog in ontwikkeling”, zegt Heike. “Ons doel is om bij alle vakken de hele ontwikkeling van de leerling te beoordelen. Dat is knap lastig, maar stap voor stap komen we verder. Zo zijn nu ook aardrijkskunde, geschiedenis en economie – vakken die wij samen ‘wereldkunde’ noemen – begonnen met gezamenlijke schoolexamenprojecten. Verder doen we in het voorexamenjaar van de mavo een project over ‘fast fashion’; dat is een vakoverstijgend schoolexamenproject van wereldkunde, science en kunst.”
Werk met portfolio’s en rubrics
Bij al deze projecten merkt de school dat een portfolio heel geschikt is als middel om ontwikkeling zichtbaar te maken. Zeker als je daarbij geen cijfers geeft – die krijgen de leerlingen pas bij de afsluiting van het portfolio – maar uitgeschreven feedback. Daartoe gebruiken de docenten rubrics, waarin ze voor elke opdracht in onderdelen beschrijven hoe een goed resultaat eruitziet. Een leerling kan een onderdeel op groen, geel of rood hebben staan. Staat het nog op geel (‘hier moet nog iets gebeuren’) of zelfs op rood (‘hier is echt werk aan de winkel’) dan geeft de docent in woorden feedback op wat de leerling nog kan verbeteren. Heike: “Op deze manier krijgen leerlingen goed zicht op hun ontwikkeling. In het eindgesprek merk ik vaak dat leerlingen vooral zien hoe ‘slecht’ hun werk in het begin was. Terwijl ik zeg: kijk eens hoe goed je bent geworden!”
SE-CE-verschillen
Voor Vrijeschool Parkstad is het schoolexamen dé gelegenheid om het uitgesproken karakter van het onderwijs in de afsluiting te laten terugkomen. Wel merkt de school dat de cijfers voor het schoolexamen en het centraal examen daardoor uiteenlopen. “Bij ons doen leerlingen in het onderwijs veel taalrijke opdrachten, dus scoren ze ook hoog op schrijfopdrachten in het schoolexamen”, zegt Heike. “Verder zijn ze heel mondig, dus voor PTA-onderdelen waarbij ze ideeën moeten verwoorden of verbeelden, scoren ze gemiddeld hoger dan in het centraal examen, waar het vaak om het uit je hoofd leren van feiten gaat. Stiekem hopen wij dat de vorm van het centraal examen nog eens gaat veranderen.” De aanstaande curriculumherziening is een stap in de goede richting, vindt de school. “Daarin is over het algemeen meer ruimte voor vaardigheden en daarmee voor een bredere ontwikkeling van leerlingen”, zegt Heike.
Begin simpel
Kun je als docent of sectie ook een eigen invulling geven aan het PTA voor jouw vak als de rest van de school daar nog niet zo mee bezig is? Heike: “Dan zou ik doen wat ik nieuwe collega’s adviseer: begin simpel en ga daarop voortbouwen. Kijk op andere scholen, lees literatuur. Boeken die ons hebben geholpen, zijn bijvoorbeeld ‘Grit’ van Angela Duckworth, ‘Mindset’ van Carol Dweck, ‘Visible learning feedback’ van Hattie & Clarke en het boek van Gert Biesta: ‘Goed onderwijs en de cultuur van het meten’. Wat je doet, zal niet in één keer perfect zijn; er zullen dingen tegenzitten. Val dan niet terug in het oude, maar geloof in je visie en zoek een oplossing die daarbij past. Zo merkten wij enkele jaren geleden dat feedback geven op portfolio-opdrachten docenten heel veel tijd kost. In plaats van met portfolio’s te stoppen, laten we leerlingen nu elkaar feedback geven. Daar leren ze veel van en het geeft ons tijd voor begeleiding en voor de feedback op eindopdrachten.”
‘Meer kleur in het schoolexamen’ - Acht praktijkvoorbeelden van schooleigen examenkeuzes
Het schoolexamen biedt, anders dan het centraal examen, scholen de ruimte om binnen en naast de voorgeschreven stof in de examenprogramma’s eigen keuzes te maken. Een toenemend aantal scholen gebruikt…
Examinering en toetsing
Scholen hebben de belangrijke verantwoordelijkheid te zorgen voor een goede, procedureel zuivere organisatie van de school- en centrale examens (samen het eindexamen), zodat leerlingen een diploma kunnen halen waarvan de…
Curriculumherziening
De huidige landelijk vastgelegde kerndoelen (po en onderbouw vo) en examenprogramma’s (bovenbouw vo) zijn niet meer actueel en bereiden leerlingen niet optimaal voor op hun vervolgopleiding en toekomst. Momenteel loopt…
